Tại sao mèo lại “sạch” một cách tự nhiên?
Bất cứ ai từng nuôi mèo đều biết rằng mèo dường như có “khả năng tự làm sạch” tự nhiên, dành phần lớn thời gian trong ngày để tự chải chuốt. Ngay cả khi không tắm, chúng hiếm khi có mùi khó chịu, và bộ lông vẫn luôn mượt mà, gọn gàng.
Khả năng tự làm sạch mạnh mẽ này không phải ngẫu nhiên, mà là một bản năng sinh tồn được mài giũa qua hàng triệu năm tiến hóa, được củng cố bởi một “cơ chế sinh lý” tinh vi.
1. Lưỡi: Một “công cụ vệ sinh đa năng” tự nhiên.
Lưỡi mèo là “vũ khí tự làm sạch” tuyệt vời, với bề mặt phủ hàng ngàn gai sừng hóa li ti. Những gai này có dạng răng cưa, hướng về phía sau và hoạt động như một chiếc lược khi mèo liếm lông, giúp loại bỏ bụi bẩn, lông rụng và thậm chí cả ký sinh trùng nhỏ.
Không chỉ làm sạch, các gai này còn mát-xa da, kích thích tuyến bã nhờn tiết dầu để phủ lên lông. Lớp dầu tự nhiên này giúp chống thấm nước, giữ lông mềm mượt, hỗ trợ tản nhiệt vào mùa nóng và tăng cách nhiệt vào mùa lạnh. Nhờ điều chỉnh góc và lực của lưỡi, mèo có thể làm sạch gần như toàn bộ cơ thể — một khả năng “không góc chết” mà cả lược chải lông cũng khó sánh kịp.
2. Liếm lông: Một “chiến lược sinh tồn” kết hợp giữa việc làm sạch, tản nhiệt và chống nắng.
Hành vi chải chuốt của mèo không chỉ là vệ sinh, mà là một chiến lược sinh tồn được hình thành qua tiến hóa. Trong tự nhiên, việc làm sạch lông giúp mèo loại bỏ mùi cơ thể, giảm nguy cơ bị kẻ thù phát hiện và tăng khả năng ẩn nấp khi săn mồi. Lớp dầu sinh ra khi chải chuốt còn giúp lông sát vào cơ thể, hỗ trợ mèo di chuyển linh hoạt qua cỏ cây.
Đây cũng là “hệ thống làm mát” của mèo: nước bọt bay hơi trên lông giúp hạ nhiệt, và khi thời tiết tăng 10°C, chúng có thể chải chuốt nhiều hơn tới 30%. Nước bọt chứa lysozyme giúp khử khuẩn, còn các rung động nhẹ khi liếm lông thúc đẩy lưu thông máu, giữ cho da và lông khỏe mạnh. Tất cả kết hợp thành một hành vi đa chức năng – một “bí quyết sinh tồn” đặc trưng của loài mèo.
3. Thói quen vệ sinh: Bản năng và sự bắt chước học được từ thời thơ ấu.
Khả năng tự vệ sinh của mèo không phải bẩm sinh mà được hình thành nhờ bắt chước và luyện tập. Trong 2–3 tuần đầu đời, mèo con chưa thể tự chải chuốt hay tự bài tiết, nên mèo mẹ sẽ liếm sạch cơ thể và kích thích đào thải, đồng thời giúp chúng hình thành khái niệm “sạch sẽ”.
Đến khoảng 4 tuần tuổi, mèo con bắt đầu tự chải chuốt nhưng còn vụng về, chỉ liếm quanh miệng. Khi lớn hơn, chúng bắt chước từng động tác của mèo mẹ: liếm chân rồi xoa mặt, cuộn người liếm bụng, nâng đuôi vệ sinh phía sau… Qua nhiều lần thực hành, chúng dần thành thạo toàn bộ kỹ năng.
Khoảng ba tháng tuổi, mèo con đã chải chuốt như mèo trưởng thành. Quá trình học hỏi này không chỉ giúp chúng biết tự chăm sóc, mà còn tạo nên sự gắn kết tình cảm với mèo mẹ—biến chải chuốt thành một thói quen tự nhiên suốt đời.
4. Vệ sinh có mục tiêu các khu vực đặc biệt: Trí tuệ tiến hóa trong chi tiết.
Mèo có những “kỹ thuật vệ sinh” riêng cho từng vùng cơ thể, phản ánh khả năng thích nghi tiến hoá. Khuôn mặt là ưu tiên hàng đầu: mèo liếm ướt bàn chân rồi lau trán, mắt, tai để loại bỏ chất bẩn và duy trì giác quan nhạy bén. Đồng thời, việc lau mặt cũng lan tỏa mùi hương từ tuyến mùi ở bàn chân – một cách đánh dấu lãnh thổ tinh tế.
Chân và bụng được vệ sinh kỹ hơn vì liên quan trực tiếp đến sinh tồn: chân dễ bám bẩn nên phải được giữ sạch để bám chắc khi di chuyển; bụng có lông mỏng và dễ bị ký sinh trùng, nên mèo luôn liếm kỹ để kiểm tra an toàn. Vệ sinh vùng hậu môn còn là bản năng giúp mèo hoang giảm mùi, tránh bị săn mồi phát hiện. Ngay cả đuôi cũng được chăm sóc theo “kỹ thuật riêng”: mèo đuôi dài linh hoạt xoay đuôi để liếm từng đoạn, trong khi mèo đuôi ngắn phải cúi xuống để làm sạch trực tiếp.
Tất cả những hành vi này – từ cấu tạo lưỡi, kỹ năng liếm lông, thói quen học từ mèo mẹ đến các động tác vệ sinh có mục tiêu – tạo thành ưu thế sinh tồn khiến mèo giữ sạch tự nhiên. Tuy vậy, mèo nhà vẫn cần được hỗ trợ chải lông mùa rụng và vệ sinh những vùng khó tiếp cận như tai để duy trì khả năng “tự làm sạch” tốt nhất.
